BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAPİLERDE (BDT) ALBERT ELLİS VE AARON BECK’İN KATKILARI


Uzman Psikolojik Danışman-Merve ÇALIK

1970’li yıllarda Albert Ellis ve Aaron Beck’in birbirinden habersiz olarak bilişsel terapinin temelini attıkları ifade edilmektedir (Göveç, 2014). Beck ve Ellis’in psikanalizin farklı yönlerine tepki olarak, bağımsız bir şekilde psikoterapiye bilişsel yaklaşımlar getirdikleri belirtilmektedir. Beck başlangıçta depresyon ile ilgili çalışmalar üzerinde durmakta olup sonrasında bu ve diğer psikolojik bozuklukların altında yatan bilişsel bozulma modelini (benlik, dünya ve gelecek hakkında olumsuz düşünceleri) ve bilişsel süreç bozulmalarını (keyfi çıkarım ve seçicilik gibi) ortaya atmıştır (Leahy, 2002; s. 16). Beck’in temel inançları “çaresizlik”, “sevilmeme” ve “değersizlik” şeklinde üç temel başlıkta topladığı ve bu üç başlığın altında bu temel inançları destekleyen inançlar bulunduğu ifade edilmektedir (Göveç, 2014).


Bilişsel terapinin önemli kavramlarından birinin de bilişsel hatalar olduğu ve bilişsel yapıda yer alan işlevsel olmayan inançların bireylerin düşüncesini şekillendirdiği belirtilmektedir (Göveç, 2014). Ellis de Beck’e benzer şekilde aynı irrasyonel düşüncelerinin temelini bilişsel işlem hataları olarak tanımlamıştır. Ellis’in bilişsel davranışçı terapilere en büyük katkılarından biri, tercihler ve talepler olarak ifade edilen (ya da “zorunluluklar” olarak ifade edilen) rasyonel ve irrasyonel düşünceler arasındaki ayrımdır. Ellis, dünya hakkında geliştirdiğimiz inançların, kendimizin, diğerlerinin ve bu varlıklarla olan ilişkimizin kişiliğimizin belirleyici çekirdeğini oluşturduğunu ileri sürer (Ellis, Abrams ve Abrams, 2009; s. 422).


Ellis’in bir başka önemli katkısı A-B-C modeli olup (Leahy, 2002; s. 17) bu modelin hem kişilik hem de psikopatolojinin temelini oluşturduğu belirtilmektedir (Ellis, Abrams ve Abrams, 2009; s. 432). ABC analizinin üç bölümden oluştuğu ve bu parçaların işlevi terapistin eldeki davranışları düzenleyen koşulları araştırmasına yardımcı olduğu ifade edilmektedir (Ramnero ve Törneke, 2008; 47). ABC modeline göre, bireyler bazı sıkıntılarla veya herhangi bir tetikleyici yaşam olayıyla karşı karşıya kaldığında, neredeyse her zaman bu olayın duygusal bir sonucunu yaşayacağı ifade edilmektedir (Ellis, Abrams ve Abrams, 2009; s. 432).
Sonuç olarak bilişsel davranışçı psikoterapinin, kapsamlı bir psikolojik gelişim ve değişim teorisi sağlamada inanılmaz bir yetenek gösterdiği belirtilmekte (Leahy, 2002; s. 15) ve günümüzde en yaygın kullanılan psikoterapi türü olduğu ifade edilmektedir (Erden, 2014).


SINAV KAYGISINA YÖNELİK BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ETKİNLİK ÖRNEKLERİ

SINAV DEMİŞKEN…
Amaç: Öğrencilerin sınava hazırlanmada ve sınav sırasında yaşadığı stres belirtilerini (duygusal, düşünsel, bedensel olarak) tanımasını sağlamak
Sınıf Düzeyi: 8-9-10-11-12
Yönerge: İlk olarak öğrencilere eğitim-öğretim yaşamı boyunca öğrenci başarısını değerlendirme araçları olarak sınavların, önemi ve anlamı oranında ciddi stres kaynakları olabildiği açıklaması yapılır. Ardından öğrencilere aşağıdaki çizelge verilerek öğrencilerden
sınav kelimesini duydukça, gördükçe ve sınav anlarını hayal ettikçe yaşadıklarına dayalı olarak formdaki soruları yanıtlamaları istenir. Ardından sınav performansının sınava ilişkin stres belirtilerinden önemli oranda etkilendiği ve bu belirtileri en uygun düzeye çekmenin performansın da olumlu yönde artmasını sağlayacağını vurgulayarak etkinlik sonlandırılır (Demircioğlu, 2015).

A-B-C MODELİ VE SINAV KAYGISI

Amaç: A-B-C modelini tanıtarak düşüncelerin duygu ve davranış üzerindeki etkisini anlayarak sınav kaygısına yol açan düşünceleri fark etmesini sağlamak
Sınıf Düzeyi: Ortaokul ve lise
Yönerge: A-B-C modelinin sunulması, bilişsel modelin tanıtılması ve duygu, düşünce- davranış arasındaki ilişkinin incelenmesiyle başlanır. Bunun için aşağıdaki çizelgeden yararlanılabilir.

(Aldemir, 2015).


Ardından öğrencilere BDT modelini anlatmak canlandırmalar yapılır. Bu canlandırmada öğrenci sınav öncesinde, sırasında sınava girmek için beklemektedir. Bu öğrenciyi oynayan her bireyin bekleme sırasındaki duygu-düşünce ve davranışları A-B-C şeklinde duygu-düşünce ve davranışları ifade etmesi istenir. Benzer şekilde bir başka uygulama olarak da bireylerin gözlerini kapatarak sınav anını hayal etmeleri istenebilir (Göveç, 2014).

DÜŞÜNCE KAYIT FORMU UYGULAMASI
Amaç
: Öğrencilere düşünce kayıt formunun tanıtılması
Düzeyi: Ortaokul ve lise
Yönerge: Öğrencilerin belirli bir olaya ilişkin düşüncelerini, inançlarını ortaya çıkarmaya yardımcı olmak adına “Düşünce Kaydı Formu” tanıtılır. Bu formu nasıl kullanacakları, nasıl bir işleve sahip olduğu danışanlarla ayrıntılı olarak anlatılır ve örnek uygulamalar yapılır. Buna göre öğrencilerin sınavla ilgili yaşadıkları bir kaygı anının tarihini ve olayını yazması, adından duygu ve düşüncelerini bu forma kayıt etmesi istenir (Göveç, 2014).


OTOMATİK DÜŞÜNCE KAYIT FORMU
Tarih Olay/durum Duygu(lar) Otomatik düşünce(ler)

GEVŞEME EGZERSİZLERİ
PAMUK YATAK
Amaç: Öğrencilerin sınav kaygısının yol açtığı gerginlikleri azaltması için gevşeme egzersizlerini öğrenmesini sağlamak
Sınıf Düzeyi: Tüm sınıf düzeyleri
Yönerge: Hafif bir müzik başlatılır ve yönerge yumuşak, rahatlatıcı bir ses tonuyla verir. ‘Yere sırtüstü uzanın (ortam uygun değilse sandalyelerinde kendilerini rahat hissedecekleri bir biçimde oturmaları istenir) ve gözlerinizi kapatın. Kollarınız bedeninizin iki yanında ve bacaklarınız dümdüz uzanmış, sizin için en rahat pozisyondasınız. ‘Yavaş yavaş burnunuzdan nefes alın ve karnınızın ciğerlerinizin hava ile dolduğunu hissedin. Şimdi nefesinizi yavaşça dışarı verin. Her nefesinizi verdiğinizde kendinizin rahatladığını düşünün ve yere doğru çekildiğinizi hissedin. Oldukça hafifsiniz, Yumuşacık pamuklar üzerinde yatıyorsunuz. Güneşin sıcaklığını yüzünüzde ve bedeninizde hissedin. Pamukların yumuşaklığını kollarınızda, bacaklarınızda ve sırtınızda hissedin. Tüm bedeninizin yumuşacık olduğunu hafiflediğinizi ve yavaş yavaş pamukların arasına gömüldüğünü hissedin. Kendinizi dingin, sakin, hafif ve huzurlu hissediyorsunuz. Gevşediniz ve çok rahatladınız. Müzik yavaşça kısılır ve tamamen kapatılır. Kendini hazır hissedenlerin gözlerini açmaları istenir ve ardından çalışma sırasında hissettiklerini paylaşmaları istenir ve paylaşımlardan sonra etkinliklere son verilir (Balta, 2004).


SU SESİ
Amaç: Öğrencilerin sınav kaygısının yol açtığı gerginlikleri azaltması için gevşeme egzersizlerini öğrenmesini sağlamak
Sınıf Düzeyi: Tüm sınıf düzeyleri
Yönerge: Öğrencilerden ortam uygunsa yere uzanmaları, değilse rahat bir şekilde sandalyelerine oturmaları ve gözlerini kapatmaları istenir. Doğadan yağmur, su, dalga vb. seslerin olduğu bir müzik dinletilerek kendilerini mutlu ve güvende oldukları bir yerde hissetmeleri istenir. Bir süre sonra müzik yavaş yavaş kesilir ve hazır hissedenlerin gözlerini açarak neler hissettiklerini, nerelere gittikleri paylaşmaları söylenir (Balta, 2004).

KAYNAKLAR
Aldemir, Y. (2015). Akılcı duygusal terapi. https://slideplayer.biz.tr/slide/2895129/ adresinden elde edilmiştir.


Balta, M. (2004). Sınav kaygısı grup rehberliği programı. http://mebk12.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/16/15/963765/dosyalar/2015_04/08085251_snavkaygsgrupeitimprogram.pdf adresinden erişilmiştir.


Demircioğlu, H. (2015). Yaşam Becerileri Etkinlik Kitabı.

Dryden, W. ve Ellis, A. (2003). Albert Ellis Live!. Sage Publications.


Ellis, A., Abrams, M. ve Abrams, L. (2009). Personality theories: Critical perspectives. Sage Publications.


Ellis, A., Gordon, J., Neenan, M. ve Palmer, S. (2001). Stress counselling: A rational emotive behaviour approach. Sage Publications.


Ellis, D. J. (2017). Rational emotive behavior therapy and ındividual psychology. The Journal of Individual Psychology, 73(4), 272-282.


Erden, G. (2014). Bilişsel Davranışçı Terapi, (https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/71260/mod_resource/content/0/12-BDT.pdf adresinden 20 Ağustos 2018 tarihinde alındı).


Göveç, N.T. (2014). Psikodrama ve bilişsel davranışçı terapi yöntemi ile grup çalışmasının sınav kaygısı yaşayan öğrencilerin kaygıları üzerindeki etkilerinin karşılaştırılması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Hasan Kalyoncu Üniversitesi, İstanbul.


Leahy, R. (2002). Clinical advances in cognitive psychotherapy: Theory and application. Springer Publishing Company.


Ramnero, J. ve Törneke, N. (2008). The ABCs of human behavior: Behavioral principles for the practicing clinician. New Harbinger Publications.

By PDR Gazetesi

Türkiye’nin ilk PDR Gazetesi. Ruh sağlığı alanının en yetkin meslek grubu olan PDR'den haberlerin, etkinliklerin bulunduğu platform.

Bir Cevap Yazın